Kỳ 2: Thâm nhập...
Còn đâu ruộng nương?
Suối Ma Nòn kéo dài hơn 10km qua
xã Thượng Khoan nổi tiếng vì có nhiều vàng. Hàng chục năm qua, người
dân khắp nơi kéo về khai thác tự phát. Đặc biệt, từ cuối năm 2009 đến
đầu năm nay, “quặng tặc” đổ về Thượng Khoan đông như trẩy hội. Không
dừng lại ở việc khai thác vàng nhỏ lẻ, manh mún với dụng cụ thô sơ, con
suối Ma Nòn phải hứng chịu những đợt cày xới của các loại máy móc hiện
đại. Hiện nó không còn giữ được hình thù của một dòng suối. Hàng chục
máy xúc, máy hút cát hoạt động suốt ngày đêm, để lại lòng suối những
cái hố nham nhở, sâu hoắm, nước đỏ quạch và trơ lại những ụ cát chất
cao như núi.
Nhà bà Bàn Thị Diều ở ngay sát
mép suối. Trước đây, bà có dải đất chạy dọc suối để trồng ngô. Từ khi
có “phong trào” khai thác vàng, người dân nơi đây đã bán sạch đất rồi
trở thành người đãi vàng thuê cho các chủ bưởng. Từ già đến trẻ, ai
cũng gập người dưới dòng suối Ma Nòn đãi vàng. “Nhà không còn đất trồng
ngô nữa đâu. Tao không muốn trồng ngô, lúa nữa. Cái ngô trồng được
không đủ ăn. Thanh niên ở đây thích lấy vàng hơn làm ruộng rồi”, bà
Diều thật thà nói.
Đầu tháng 5, chính quyền huyện mở
đợt truy quét và tịch thu được 10 máy xúc, 13 máy hút cát, máy tuyển
quặng, dỡ bỏ lều lán, tịch thu dụng cụ khai thác cát. Những người trộm
quặng không còn hoạt động ban ngày nữa mà chuyển qua ban đêm. Chị Tạ
Thị Nùng, một người dân trong xã Thượng Khoan cho biết: “Loại vàng cám
tập trung nhiều dưới lòng suối ở thôn Ma Nòn. Bị tịch thu máy xúc, máy
tuyển thì người ta quay trở lại với các dụng cụ đãi vàng thô sơ. Có
ngày có người kiếm được 2 chỉ vàng cám!”. Với giá vàng như hiện nay thì
đây là nguồn thu nhập khá lớn. Vì thế, chính quyền địa phương truy quét
ở Ma Nòn thì “quặng tặc” lại chuyển máy xúc, máy tuyển đến thôn, xã
khác đào bới.
Theo chị Nùng, điểm nóng khai
thác vàng ở Thượng Khoan là thôn Ma Nu. Có nhiều khu có loại vàng nạp,
theo cách gọi của người dân địa phương. Loại vàng này có nhiều ở các
sườn núi. Chính vì thế, người dân khắp nơi đổ về đào hố, khoét núi tìm
vàng. Những sườn núi bị đục lỗ như tổ ong.
Tan tác...
Không thể phủ nhận, nguồn lợi từ
vàng đem lại cho người dân xã Thượng Khoan là không nhỏ. Nhiều nhà đã
có xe máy, thậm chí mua được cả ô tô, xây cất nhà cửa khang trang. Tuy
nhiên, ở ngay giữa điểm quặng Ma Nòn và Ma Nu, nhiều nhà nghèo vẫn hoàn
nghèo bởi có tiền trong tay, không ít thanh niên học đòi tiêu pha, chơi
bời và dính vào nghiện ngập. Sức hút của vàng khiến nhiều thanh niên bỏ
học, tìm đến bãi. Trên đường vào Ma Nòn, chúng tôi gặp không ít thanh
niên người địa phương mặc quần áo hầm hố, tay xăm trổ rồng phượng, tóc
nhuộm xanh đỏ.
Anh Dương Văn Quang, từng là Phó
bí thư Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh huyện Ngân Sơn, người có
nhiều năm bám sát địa bàn thôn Ma Nòn, cho biết: “Người đào vàng thu
nhập rất khá nên dễ dẫn tới ăn chơi, đua đòi. Cũng có nhiều gia đình
nhờ vàng mà có điều kiện cho con đi học trường cao đẳng ở thị xã. Nhưng
chưa cầm được tấm bằng đã bỏ về lên mỏ đãi vàng! Nhiều em chỉ 12-13
tuổi cũng quên trường lớp, góp mặt trong các bãi vàng”.
Không chỉ vậy, không ít thanh
niên ở Ma Nòn rủng rỉnh tiền bạc trong tay, đã sớm bập vào ma túy. Anh
Quang dẫn chúng tôi vào nhà Chu Khánh H., H. gày nhom, ngồi thu lu trên
cái ghế nói khò khè như ông cụ. H. kể, đầu năm 2008, H. kiếm được rất
nhiều tiền từ khai thác vàng. Người Kinh mang máy xúc, máy tuyển vào
khai thác quy mô lớn, nhiều người mang ma túy theo. H. bập vào nghiện
ngập. Hiện sức không đủ để leo dốc vào rừng đào vàng, nên đồ đạc theo
ống tiêm mà đi. Từ chỗ đủ cả xe máy, ti vi, máy xát gạo, nay căn nhà
trống hoác, trơ lại hai vợ chồng trẻ với đứa con suy dinh dưỡng.
Sức hút của vàng không chỉ lôi
kéo người dân đổ xô đi khai quặng, nhiều cán bộ cấp xã, huyện cũng
không cưỡng được sự cám dỗ của vàng. ông Hoàng Văn Hùng, Phó chủ tịch
UBND huyện Ngân Sơn khẳng định: “Có 2 cán bộ tại UBND xã Thượng Khoan
và 1 cán bộ UBND huyện đã bị xử lý kỷ luật vì tham gia khai thác vàng
trái phép. Điều này cho thấy sự vào cuộc của các cấp chính quyền chưa
thật sự chặt chẽ, còn lơi lỏng”.
Không chỉ vậy, theo ông Hùng,
điều khó khăn nhất trong việc ngăn chặn nạn khai thác vàng trái phép là
do thiếu sự hợp tác của người dân. Người dân trên địa bàn các xã có
vàng sa khoáng hợp tác với chủ bưởng, giao đất nông nghiệp cho bưởng
khai thác và được chia tiền từ vàng kiếm được. Thậm chí, vì lợi nhuận
quá lớn, họ còn tham gia đãi vàng, đồng thời tự nguyện làm cảnh giới
cho chủ bưởng đưa máy xúc vào khai thác, khiến cho công tác kiểm soát
gặp nhiều khó khăn. UBND huyện Ngân Sơn đã lập tổ công tác tiến hành
kiểm tra tình hình và thu giữ 10 máy xúc, 13 máy bơm và máy tuyển
quặng. “Tuy nhiên, hoạt động khai thác vàng trái phép ở một số nơi vẫn
còn và thường được tiến hành vào đêm”, ông Hùng thừa nhận.
Kỳ cuối: Bất cập trong quản lý